Ang Lapidista

Sa isang maliit na bayan sa Pilipinas, kung saan magkalapit ang simbahan at sementeryo at ang mga pamilya ay nagtitipon tuwing Undas upang ipagdasal ang kanilang mga yumao, may isang lalaking gumagawa ng mga *lapida*. Hindi malalaking monumento ang kaniyang ginagawa, kundi mga parisukat na lapidang yari sa marmol o granite na inilalagay sa ibabaw ng mga puntod. Bawat isa ay may pangalan, mga petsa ng buhay, at isang maliit na larawan ng namatay. Mahirap ang trabaho at nangangailangan ng tiyaga, ngunit halos hindi sapat ang kinikita niya upang buhayin ang kaniyang pamilya.

Maraming taon na siyang nagtatrabaho para sa isang punerarya, ngunit hindi kailanman itinaas ng may-ari ang kaniyang sahod. Nang minsang humiling ang anak niyang lalaki ng bagong backpack para sa paaralan dahil punit na ang ginagamit nito, naglakas-loob siyang muling humingi ng dagdag na sahod. Hindi man lamang siya pinatapos magsalita ng kaniyang amo. Sinabi nitong sapat na ang ibinabayad sa kaniya, na hindi naman maganda ang mga lapidang ginagawa niya, at kung magpapatuloy ang ganoong kalidad ay baka tuluyan na siyang tanggalin sa trabaho.

Kilala ang may-ari sa pagiging maramot. Kamamatay lamang ng kaniyang asawa, wala silang naging anak, at matagal na siyang walang ugnayan sa sarili niyang mga kamag-anak. Hindi rin siya minamahal ng kaniyang mga empleyado dahil sa maliit na sahod at masamang ugali, ngunit walang umaalis dahil kakaunti lamang ang mapapasukang trabaho sa kanilang munisipyo.

Isang araw ay nabitawan ng lalaki ang isang lapida habang pinakikinis niya ito. Nabiyak ito sa gitna. Galit na galit ang may-ari at sinabi nitong ibabawas sa kaniyang sahod ang halaga ng materyales. Pagkaalis nito ay maingat na pinagdugtong ng lalaki ang nabasag na lapida. Nang matuyo ang pandikit at mapakintab niya ang ibabaw, halos hindi na makita ang bitak. Nanghihinayang siyang itapon ito kaya iniuwi niya ito nang gabing iyon.

Sa likod ng kanilang bahay ay may isang sulok ng hardin na natatakpan ng mga puno ng saging at gumamela. Bihira roong magpunta ang kaniyang asawa at anak. Doon niya inilagay ang lapida. Hindi niya alam kung bakit, ngunit bigla niyang naisip na ukitan iyon ng pangalan ng kaniyang amo. Inilagay niya ang tunay na petsa ng kapanganakan nito at ang araw na iyon bilang petsa ng kamatayan. Mula sa internet café ay nakapag-print siya noon ng isang litrato ng matanda, at idinikit niya iyon sa lapida. Nang matapos siya ay pinagkrus niya ang kaniyang mga kamay at taimtim na nagdasal para sa kaluluwa ng kaniyang amo, gaya ng karaniwang ginagawa sa mga lamay at libing ng mga Katoliko sa Pilipinas.

Kinagabihan ay nakapanaginip siya. Nakita niyang bumuka ang lupa at lumitaw ang mga maiitim na nilalang na humihila sa kaniyang amo pababa sa kailaliman. Habang nagsusumigaw ito, isang malaking anino ang lumapit sa kaniya. Hindi niya makita ang mukha nito, ngunit ramdam niyang ito ang mismong diyablo. Ngumiti ito at nagsabing, "Salamat. Inihanda mo ang kaluluwang ito para sa akin."

Nagising siyang nanginginig at basang-basa ng pawis. Pilit niyang inalis sa isip ang panaginip at pumasok sa trabaho kinabukasan. Napansin niyang wala ang may-ari, ngunit walang nagbigay ng pansin dito. Hindi rin naman ito nakikisalamuha sa mga tauhan. Lumipas ang ilang araw at hindi pa rin ito nagpapakita. Doon lamang napagkasunduan ng mga empleyado na puntahan ang bahay nito.

Hindi naka-lock ang pinto. Pagpasok nila ay sinalubong sila ng napakabahong amoy ng nabubulok na laman. Natagpuan nila ang matanda sa kaniyang kama, mahigpit na nakahawak sa dibdib. Nakabuka ang mga mata at nanigas ang mukha sa matinding takot. Nagsisimula na itong mabulok, at mula sa bibig at mga tainga nito ay gumagapang ang mapuputing uod. Ayon sa doktor ay malamang na inatake ito sa puso, ngunit walang makalimot sa ekspresyon ng kaniyang mukha, na tila may nakita siyang isang bagay bago siya namatay.

Nagpatuloy ang operasyon ng punerarya habang hinihintay ang resulta ng mga papeles. Makalipas ang ilang linggo ay binasa ng abogado ang huling habilin ng namatay. Wala pala itong tagapagmana. Ang punerarya, bahay, mga lupa at lahat ng kaniyang naipon ay hahatiin nang pantay-pantay sa kaniyang mga empleyado. Ang tanging kondisyon ay mailibing siya nang maayos ayon sa mga kaugaliang Katoliko.

Pagkatapos ng libing ay umuwi ang lalaki na suot ang una niyang mamahaling barong at may ngiti sa labi. Sa wakas ay hindi na sila maghihirap. Ngunit pagdating niya sa bahay ay nadatnan niya ang kaniyang asawa sa hardin. Nakatayo ito sa harap ng lapidang ginawa niya at tahimik na umiiyak.

"Hindi mo sana ito ginawa," sabi ng babae. "Ginawan mo siya ng lapida habang buhay pa siya."

"Hindi ko siya pinatay," mahinahon niyang sagot. "Nagkataon lamang ang lahat."

Umiling ang asawa.

"Hindi. Mali ito. Ang perang dumating sa atin ay may kapalit. Hindi ito galing sa Diyos."

Hindi na siya nakipagtalo. Tumingin lamang siya sa lapida at saka ngumiti.

Lumipas ang mga taon. Isa-isang namatay ang iba pang nagmana ng punerarya. Ang ilan ay dahil sa sakit, ang iba nama'y sa aksidente. Sa tuwing may namamatay, may isa na namang bagong lapida ang lumilitaw sa pinakadulong bahagi ng hardin.

Isang gabi ay nakaupo ang lalaki sa kaniyang maliit na pagawaan sa tabi ng bahay. Tahimik niyang inuukit ang pangalan ng huling kasamahan niya sa punerarya na buhay pa. Nakahanda na rin ang maliit nitong larawan. Sa ibabaw ng mesa ay may makapal na bunton ng mga litrato at isang mahabang listahan ng mga pangalan na tila naghihintay lamang ng kanilang mga lapida.

Tahimik ang buong bahay. Tanging tunog ng pang-ukit ang maririnig. Nang matapos niya ang huling letra, dahan-dahan siyang napangiti.

Hindi na iyon ang mukha ng isang mahirap na manggagawa.

May kung anong malamig at banyaga sa kaniyang mga mata, na tila matagal na siyang hindi gumagawa ng mga lapida para sa mga patay. Gumagawa na siya ng mga lapida para sa mga susunod pa lamang mamatay.